Γιατί η τέχνη αποτελεί αγαπημένο στόχο του οργανωμένου εγκλήματος
Η αγορά τέχνης μπορεί να μοιάζει με έναν κόσμο λάμψης, δημιουργίας και πολιτιστικής υπεραξίας, ωστόσο πίσω από τις εντυπωσιακές δημοπρασίες και τα ρεκόρ πωλήσεων κρύβεται ένα από τα πιο σκοτεινά και επικερδή πεδία δράσης του οργανωμένου εγκλήματος.
Η παγκόσμια αγορά τέχνης συνεχίζει να αναπτύσσεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς, φτάνοντας το 2024 τα 57,5 δισεκατομμύρια δολάρια σε πωλήσεις, σύμφωνα με την έκθεση Art Basel & UBS Art Market Report 2025. Πίσω όμως από τη λάμψη των δημοπρασιών, τις υψηλές τιμές και το κύρος των συλλογών, η τέχνη παραμένει ένας από τους πιο ευάλωτους τομείς στη δράση του οργανωμένου εγκλήματος και ένα σημαντικό μέρος της δραστηριότητάς του κλάδου παραμένει στη σκιά.
Η υψηλή αξία των έργων, οι υποκειμενικές αποτιμήσεις και η αδιαφάνεια των συναλλαγών καθιστούν την αγορά τέχνης ιδανικό πεδίο για ξέπλυμα χρήματος, επενδύσεις παράνομων κεφαλαίων και διεθνή κυκλώματα διακίνησης έργων.
Ένας αδιαφανής κλάδος που προσελκύει εγκληματικά κεφάλαια
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι 2% έως 5% του παγκόσμιου ΑΕΠ ξεπλένεται ετησίως μέσω διαφόρων μεθόδων. Η τέχνη αποτελεί μία από τις πλέον επικερδείς οδούς. Μετά το εμπόριο ναρκωτικών και όπλων, η διακίνηση έργων τέχνης καταγράφεται ως η τρίτη πιο επικερδής πηγή παράνομων εσόδων.
Η αδιαφάνεια του κλάδου επιτρέπει την εύκολη χειραγώγηση της αξίας, όπως σημειώνει το The Conversation. Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση του 2007 με πίνακα του Jean-Michel Basquiat, ο οποίος πέρασε τελωνειακό έλεγχο με δηλωμένη αξία 100 δολαρίων (85 ευρώ), ενώ η πραγματική του τιμή ανερχόταν στα 8 εκατομμύρια δολάρια (6,8 εκατομμύρια ευρώ). Όπως αποκαλύφθηκε, ήταν μέρος ενός μεγάλου κυκλώματος νομιμοποίησης παράνομων χρημάτων από πρώην Βραζιλιάνο τραπεζίτη.
Πώς λειτουργεί το ξέπλυμα χρήματος μέσω τέχνης
Η τέχνη παίζει διπλό ρόλο στα εγκληματικά δίκτυα, επιτρέποντας την παραγωγή άμεσου παράνομου κέρδους, μέσω πλαστών έργων ή πώλησης κλεμμένων τεμαχίων, αλλά και με τη νομιμοποίηση παράνομων κεφαλαίων, μέσω αγοράς και μεταπώλησης αυθεντικών έργων με σκοπό την «καθαρή» καταγραφή εσόδων.
Η διαδικασία εξελίσσεται σε τρία στάδια:
- Επένδυση (Placement)
Μετατροπή παράνομων μετρητών σε τραπεζικά κεφάλαια. Εγκληματίες αγοράζουν έργα με μετρητά και τα μεταπωλούν ζητώντας τραπεζική πληρωμή, συχνά με τη βοήθεια διεφθαρμένων μεσαζόντων σε γκαλερί και δημοπρασίες.
- Διαστρωμάτωση (Layering)
Μεταφορά χρημάτων μέσα από πολλούς λογαριασμούς για απόκρυψη ίχνους. Η αγορά τέχνης, λόγω της κερδοσκοπίας και των ακραίων διακυμάνσεων τιμών, διευκολύνει επενδύσεις μεγάλων ποσών σε λίγες συναλλαγές, χωρίς να προκαλεί υποψίες.
- Ενσωμάτωση (Integration)
Τα πλέον «καθαρά» χρήματα επενδύονται ξανά στη νόμιμη οικονομία, συχνά μέσω εταιρειών-βιτρίνα, που αποκρύπτουν τον τελικό δικαιούχο.
Οι μεγαλύτερες αδυναμίες της αγοράς τέχνης
Η αγορά της τέχνης παρουσιάζει σημαντικές ευπάθειες:
- Ιδιωτικές πωλήσεις όπου δεν δημοσιοποιούνται η ταυτότητα πωλητή και η προέλευση του έργου.
- Free ports, αποθηκευτικοί χώροι υψηλής ασφαλείας όπου τα έργα μπορούν να αλλάξουν ιδιοκτήτη χωρίς δημόσια καταγραφή.
- Πληρωμές με κρυπτονομίσματα, που ενισχύουν την ανωνυμία.
- Πλαστά έργα, τα οποία συχνά αποτελούν την αρχική πηγή παράνομων κεφαλαίων.
Το 2024, μια μεγάλη ευρωπαϊκή επιχείρηση σε Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία και Βέλγιο κατάσχεσε πάνω από 2.000 πλαστά σύγχρονα έργα, με εκτιμώμενη ζημιά 200 εκατομμυρίων ευρώ – δείγμα του εύρους της απάτης.
Επαρκούν οι ρυθμιστικές αλλαγές;
Τα τελευταία χρόνια, οι ρυθμιστικές αρχές επιχειρούν να ενισχύσουν την προστασία του κλάδου.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η 6η Οδηγία για τη Νομιμοποίηση Εσόδων από Παράνομες Δραστηριότητες επιβάλλει πλέον σε επαγγελματίες του χώρου τέχνης:
- επαλήθευση ταυτότητας πελατών
- καταγραφή συναλλαγών άνω των 10.000 ευρώ
- παρακολούθηση ύποπτων κινήσεων
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το νομοσχέδιο Art Market Integrity Act προτείνει:
- υποχρεωτική ταυτοποίηση πελατών
- λεπτομερή αρχεία συναλλαγών
- αναφορές ύποπτων κινήσεων στο Υπουργείο Οικονομικών
- όριο παρακολούθησης συναλλαγών στα 10.000 δολάρια
Παρά τα βήματα αυτά, οι ρυθμιστικές αρχές παραδέχονται ότι τα μέτρα δεν επαρκούν μπροστά στη μεγάλη αδιαφάνεια του κλάδου.
Ο ρόλος των μουσείων
Τα μουσεία συμβάλλουν σημαντικά στην ανάδειξη του προβλήματος. Το 2024, έκθεση στο Μιλάνο παρουσίασε πάνω από 80 έργα συνδεδεμένα με οργανωμένο έγκλημα, μεταξύ των οποίων κομμάτια των Νταλί και Γουόρχολ, φέρνοντας στο φως τον παγκόσμιο κύκλο παράνομης διακίνησης τέχνης.
Η πολυπλοκότητα, η αδιαφάνεια και η έλλειψη αυστηρών μηχανισμών ελέγχου καθιστούν την αγορά τέχνης ιδανικό εργαλείο για ξέπλυμα χρήματος. Παρά τις πρόσφατες ρυθμιστικές εξελίξεις, τα κενά παραμένουν σημαντικά: διαφθορά, έλλειψη εποπτείας, ανεπαρκής ρύθμιση των free ports και περιορισμένη διαφάνεια σε ιδιωτικές συναλλαγές.
